Srpski <=> Русский <=> English
  
 
     
   
 


Raška je geografska oblast u jugozapadnoj Srbiji koja je ime dobila po istoimenoj reci. U srednjem veku Raška je bila jedna od srpskih župa čiji su župani od početka XII veka počeli da predvode srpske pohode protiv Vizantije umesto prve srpske kraljevine Zete, da bi njen veliki župan Stevan Nemanja u drugoj polovini XII veka postao najmoćniji među srpskim vladarima stvorivši državu čija je prestonica bio Ras, koji se nalazio nedaleko od današnjeg Novog Pazara. Iz njegove države razvila se potom pod njegovim potomcima Nemanjićima kraljevina Srbija, a u XIV veku i Srpsko Carstvo.

Samo ime Rasija (Raška) prvi put se pominje 1189. godine. Od tada Mlečani, Nemci i Mađari do XVIII veka Srbiju nazivaju Rascija, a Srbe Racima, Rascijanima, Raicenima i slično. Ime Raška je danas sačuvano u imenu Raškog okruga u Srbiji, i teritorija nekadašnje Raške je danas poznata pod geografskim imenom Raška oblast.

Raška je deo Srbije, ali zbog značaja koji su Nemanjići kao vladari ostavili u istoriji Srba termini Raška i Srbija odnosno Rašanin i Srbin tokom istorije postoje kao sinonimi jer je Raška kolevka Srpskog Carstva i današnje republike Srbije.

Opština Raška raspolaže izuzetnim kulturno-istorijskim nasledem.
U prvom redu, to su manastiri i crkve:

  • Gradac, odnosno manastir Blagoveštenja (zadužbina srpske kraljice Jelene Anžujske, žene kralja Uroša I, iz druge polovine 13. veka)
  • Stara Pavlica (prednemanjicki period)
  • Nova Pavlica ili crkva sv. Vavedenja (zadužbina uglednih vlastelina, brace Musica – sinova sestre kneza Lazara, iz druge polovine 14. veka)
  • Konculj (crkva Svetog Nikole, iz prve polovine 13. veka,
    u njoj je zamonašen arhiepiskop Danilo II)

kao i niz manjih crkava iz srednjovekovnog i nešto novijeg perioda:

  • crkve Svetog Nikole u Baljevcu, Brveniku i Šumniku,
  • crkva Svetog Petra i Pavla u Binicu,
  • crkva Svetog Paraskeve u Trnavi,
  • crkva Svetog evangeliste Marka u Beljaku...

U neposrednom geografskom okruženju (opštine Kraljevo i Novi Pazar), ali na distancama od najviše cetrdesetak kilometara) nalaze se manastiri Sopoćani, Studenica, Ðurđevi stupovi, Petrova crkva, Crna reka, zatim Stari Ras, koji spadaju u najznačajnije srpske kulturno-istorijske spomenike.
 
   
 

U okolini Kopaonika postoji veliki broj kulturno-istorijskih spomenika a neki od njih su:

Ostaci srednjevekovnog puta: Kukavica (oko 4km)
Ostaci srednjevekovnog rudnika: selo Zaplanina, Smokovska reka, Kadijevac, Suvo Rudište, Brzecka reka, Bela reka
Gradevine sakralne arhitekture: bivša crkva u Metođe, crkva Sv. Petar i Pavla u Krivoj reci, građevina iz Turskog perioda - tursko kupatilo u Josanickoj banji
Spomenici iz oslobodilačkih ratova: spomenik na Mramoru, spomenici Ðacki grob, Rasksnica, spomenik žrtvama fašizma u Krivoj Reci
Ostali spomenici: Pančićev Mauzolej (smešten u kompleksu specijalne namene)
Značajni istorijski objekti: Mijatovica jaz, seoske kuce: selo Lisina, selo Đorđevici, selo Crna Glava, selo Kriva Reka, selo Brzeće, vodenice i pilane: Brzeće, Kriva Reka, Gobeljska reka, Josanička Banja.
U širem podrucju Kopaonika nalaze se ostaci gradova Zvečan (XI-XIV vek), Maglić (XIV vek), Brvenik (XIV vek), Vrh Lab (XIV vek), Koznik (XV vek).
 
     
 

Manastiri:

  • Petrova crkva (VIII-IX vek) kod Novog Pazara
  • Studenica (XI-XII vek) kod Ušca
  • Žica (XIII vek) kod Kraljeva
  • Sopoćani (XIII vek) kod Novog Pazara
  • Ðurdevi stupovi (XII vek) kod Novog Pazara
  • Gradac (XIII vek) kod Raške
  • Pavlica (XIV vek) kod Raške
 
Petrova crkva (VIII-IX vek) kod Novog Pazara
   
Dva kilometra udaljena od puta Raška - Novi Pazar, na jednom uzvišenju koje dominira okolinom, stoji Petrova crkva. Izuzetno značajna za proučavanje istorije sakralne arhitekture, ova građevina predstavlja jedinstveni objekat po svom arhitektonskom sklopu. Kao najstariji spomenik srpske crkvene arhitekture, u svom građevinskom organizmu sadrži ostatke i svedočanstva mnogih epoha.
Istraživanjem je ustanovljeno da se na mestu crkve nalazio ranohrišćanski kulturni objekat, verovatno baptisterijum, zidan u VI veku. Jezgro današnje crkve čine upravo ostaci te najstarije građevine. To je centralni deo, rešen u obliku krsta - četvorolista, upisanog u kružni zid sa radijalnim zidovima na severnoj i zapadnoj strani. Ranohrišćanska kultna građevina podignuta je nad ilirskim kneževskim tumulom koji je otkriven 1957.godine.U ovom tumulu koji potiče iz V veka pre n. e.
 
pronađene su grčke vaze, srebrno posuđe, zlatan nakit, stakleni i Ćilibarski predmeti i ukrasi koji su od izuzetne naučne vrednosti. Verovatno u vreme kneza Časlava, kada je Srbija proširila svoje granice i stekla relativnu samostalnost, crkva je temeljno rekonstruisana u svom gornjem delu. Ne izmenivši osnovni kružni oblik prethodne građevine, obnovom je dobila kupolu konstruisanu na trompama, zatim galeriju na spratu, koja prstenasto sasvim obuhvata kube osim istočne strane, i druge elemente koji svojom konstrukcijom i oblicima ukazuju na svoje preromansko poreklo iz Primorja.
_______________________________________________________________
 
Studenica (XI-XII vek) kod Ušća
   
Put do manastira Studenice vodi kroz Ibarsku "Dolinu vekova" u kojoj je nekada bilo jezgro srednjovekovne srpske države Raške.
Veliki župan Stefan Nemanja (1171-1196), utemeljivač pomenute nezavisne države Raške i rodonačelnik moćne dinastije Nemanjića (1169-1196), podigao je Bogorodičinu crkvu, svoju zadužbinu, pre više od osam vekova. U njoj počiva, ne kao vladar, već kao skromni monah,svetac Simeon, sa svojom ženom, monahinjom Anastasijom i njihovim sinovima, Vukanom i Stefanom (Prvovenčanim).
Bogorodičina crkva u Studenici sagrađena je u poslednje dve decenije 12. veka. Jedan je od najlepših spomenika Raške graditeljske škole i istovremeno najugledniji među srpskim manastirima.
 
Njena raskošna skulpturalna plastika u belom radočelskom mermeru ima romansko-vizantijske odlike, a veličanstveno freskoslikarstvo oličeno u RASPEĆU privlači turiste, te moderne hodočasnike, da se oko nje skupljaju i da joj se dive.
Godine 1986., u kojoj je proslavljala osam punih vekova svog postojanja, Studenica je upisana u listu svetsve baštine UNESCO-a kao spomenik univerzalne vrednosti.
Manastirski kompleks i arhitekturu Studenice čine glavna manastirska crkva posvećena Bogorodici, Kraljeva crkva (posvećena sv.Joakimu i Ani) i crkva sv. Nikole-Nikoljača,a u okviru manastirskog kompleksa su i ostaci temelja crkve sv.Jovana, Savina trpezarija, kula, riznica, konaci...
Bogorodičina crkva, najsjajnija građevina srpskog srednjeg veka, podignuta je između 1183. i 1196. godine. Njen osnivač i ktitor bio je veliki župan Stefan Nemanja.Svrstava se u najvrednije spomenike tzv.Raške graditeljske škole. Crkva je jednobrodna, sa oltarskim prostorom i unutrašnjom pripratom, dok je spoljašnju pripratu nešto kasnije podigao kralj Radoslav.
Spolja je Bogorodičina crkva u stilu romanike, ukrašena bogatom mermernom plastikom visokih stilskih vrednosti. Uz glavni portal, trifora na srednjoj apsidi najvredniji je detalj na fasadi Studenice. Na dovratku severnog portala nalazi se čuveni vizantijski studenički krst. Ozidana je radočelskim mlečno belim mermerom sa tonovima žućkastog i plavog. Nad romaničkom fasadom dominira vizantijska kupola.
Najvrednije freske Bogorodičine crkve naslikane su u periodu od 1208. 1215.godine i u njihovom nastanku imala su udela sva tri Nemanjina sina: Vukan, Stefan i Sava. Studeničke freske predstavljaju blistavi početak srpskog vizantijskog slikarstva.Tu se prvi put natpisi na freskama pišu na srpskom jeziku, iako su ih slikali najbolji među vrsnim carigradskim majstorima. Tematski, freske su predstavljale ciklus od dvanaest Velikih praznika, kao i niz pojedinačnih figura. Od tih dvanaest kompozicija očuvana je samo jedna – RASPEĆE HRISTOVO. Ona je danas svetski poznati simbol studeničkog freskoslikarstva. Živopis iz 13.veka dopunjavaju freske oslikane sredinom 16. veka čiji umetnički kvaliteti dostojno predstavljaju svoju epohu.
Na ulazu u Bogorodičinu crkvu, sa desne strane, nalazi se mermerni sarkofag ktitora Stefana Nemanje, čije su mošti prenete iz Hilandara 1207. Godine i u kome počiva kao sveti Simeon Mirotočivi. Pred samim oltarom, takođe s desne strane, smešten je kivot Stefana Prvovenčanog. Srebrni kovčeg poklonila je Persida, supruga kneza Aleksandra Karađorđevića, a rad je Vinćenca Kaclera iz 1853.g. Sa leve strane ispred ikonostasa nalazi se ćivot sv.Anastasije, ćerke vizantijskog cara Romana IV, žene velikog župana Stefana Nemanje, majke velikog župana Vukana, Stefana Prvovenčanog, prvog kralja srpskog i Rastka – sv. Save. Kivot je od drveta, okovan srebrom i zlatom i ukrašen dragim kamenjem, emajlom i gravurom. Rađen je 3,5 godine. Njegov autor je đakon Vojislav Bilbija,po zanimanju stomatolog koji živi i radi u Holandiji, a bavi se živopisanjem ikona i obradom plemenitog metala. Kivot je poklonio manastiru 1996. godine.
Kraljeva crkva je podignuta 1314. godine, a posvećena sv. Joakimu i Ani, malih je razmera, ne zato što njen ktitor kralj Milutin nije mogao da podigne veću, nego zato što se smatrao nedostojnim da ugrozi veličinu hrama Nemanjinog. Najveću vrednost njenu predstavlja živopis, na pojedinim mestima izvanredno očuvan. Freske su rađene u tri zone. Prvu zonu čine ktitorski portreti i pojedinačne figure svetitelja. Kompozicije u drugoj zoni imaju posebnu likovnu vrednost, a prikazuju život Bogorodice od rođenja do smrti. Na južnom zidu nalazi se najpoznatija freska iz Kraljeve crkve - «Rođenje Bogorodice» U trećoj zoni je ciklus Velikih praznika.
Crkva sv. Nikole – Nikoljača je jedna od najstarijih sačuvanih crkava u okviru manastirskog kompleksa Studenice. Ne zna se njen ktitor, ni tačno vreme njenog nastanka. Sudeći po freskama koje su u njoj očuvane, nastala je početkom 13. veka. Liči na male romaničke crkvice u primorskim oblastima. Jednobrodna je, izduženo pravougaona, sa polukružnom apsidom na istočnoj strani, zidana je od lomljenog kamena i sige.
Nekada je studenička riznica bila jedna od najraskošnijih, jer su veliki župan Stefan Nemanja i njegovi sinovi bili izdašne ruke – sasude, odežde, ikone, relikvijari sa moštima, od zlata i srebra, ukrašeni biserom i dragim kamenjem... Sv.Sava je doista toga doneo sa svojih putovanja po Istoku. Svi ti pokretni i umetnički predmeti, kojima je Studenica bila kroz svoju dugu istoriju obdarivana, uglavnom su poharani i nestali. Sačuvani su: prsten od zlata Stefana Prvovenčanog, plaštanica Antonija Heraklejskog, pokrov za kivot Stefana Prvovenčanog, epitrahilj, omofor, okov za jevanđelje od pozlaćenog srebra sa ukrasima od poludragog kamenja, stauroteka časnog krsta – srebrna i pozlaćena kutija ukrašena plavim i zelenim emajlom sa poludragim kamenjem, pozlaćeni pehari, putiri od srebra, petohlebnica, ripide, pojasevi sa paftama od srebra i ukrasnog kamenja...
Na osmom kilometru od manastira, na obroncima Radočela, nalazi se glatka litica na visini od oko 1000m. U nju je uklesana i nadgrađena na već postojeće pećine, nad ponorom dubokim nekoliko stotina metara, isposnica u kojoj je Sv.Sava, u osami, pisao Studenički tipik i Žitije sv. Simeona Nemanje. Isposnička kula pregrađena je vodoravno na tri sprata, do nje vodi uklesan kameni most i proširena terasa. U kompleksu isposnice nalazi se i mala crkvica sv. Đorđa kao i grobnica monaha Gavrila. Još iz vremena kada je tu boravio sv.Sava nalazi se tzv. Savino korito – kameno bure u koje se iz stene skuplja čista i sveža voda. Uređujući ovo mesto gde se gnezde orlovi i vlada vekovni mir, nije se mislilo na vreme. Ono se nije merilo ni danima ni godinama. Za sve što je svojom rukom napravio velikoshimnik Gavrilo, po nekom svom monaškom računanju, smerno i skromno je uklesao u steni: «Rađeno u 20. veku». Ledenog decembarskog dana 1986. godine, ostareli monah Gavrilo, duboko zašao u devetu deceniju, nije mogao bez vatre. Varnica iz peći izazvala je strahovit požar, jer je u isposnici bili puno zejtina za kandila i jelo, kao i puno papira, pisama i verskih knjiga. Zbog nepristupačnog usijanog stenja koje je gorelo neprekidno pet punih dana, sve je izgorelo. I monah Gavrilo. Kasnije je isposnica očišćena od tragova požara i obnovljena je pod budnim nadzorom stručnjaka Zavoda za zaštitu spomenika kulture Srbije.
_______________________________________________________________
 
Žiča (XIII vek) kod Kraljeva
   
Za razliku od većine naših manastira koji su građeni u teško pristupačnim predelima, Žiča se nalazi u plodnoj ravnici, na samo 6km od Kraljeva prema Mataruškoj Banji. Zadužbina je kralja Stefana Prvovenčanog (1195 – 1223) i jedna je od najvećih svetinja srpskog naroda. Gradnja glavne manastirske crkve Sv. vaznesenja započeta je oko 1206. godine, a završena pre 1217.g., kada je njen ktitor dobio kraljevsku krunu iz Rima.
Podignuta van grada, u manastirskom krugu, sagrađena je da bude sakralno mesto i mesto gde se posvećuju crkvene starešine i stoluju arhiepiskopi. U njoj je prvi srpski arhiepiskop Sava krunisao svog starijeg brata kao prvog srpskog kralja (1217) i posvetio episkope novoosnovanih eparhija. U Žiči su krunisana još dva srpska kralja iz dinastije Nemanjića (1169-1371), Stefanovi sinovi – Radoslav i Vladislav.
 
Jedna lepa stara legenda o «sedmovratoj» Žiči pripoveda da je u njoj krunisano sedam kraljeva i da su, prilikom svakog krunisanja, otvarana nova vrata kroz koja je prolazio samo krunisani vladar, pa bi ta vrata potom odmah bila zazidana.
Od manastirskog kompleksa iz srednjeg veka sačuvane su samo Crkva sv. Spasa i mala crkvica sv.Petra i Pavla. Sve ostale zgrade su novijeg porekla.
Po svojoj arhitekturi Žiča pripada raškoj školi. To je jednobrodna građevina sa polukružnom oltarskom apsidom na istočnoj, spoljnom pripratom sa kulom na zapadnoj i pravouganim pevničkim prostorijama na južnoj i severnoj strani. Nad središnjim delom naosa uzdiže se kupola sa osmougaonim tamburom.
Žiča je građena od opeke i kamena i nešto sige. Već se po odabiru materijala za gradnju vidi da je planirano da crkva bude omalterisana. Prepoznatljiva je po crvenoj boji fasade.
Unutrašnju dekoraciju čine freske koje su slabo očuvane, a delo su carigradskih majstora (iz 1219), manje talentovanih provincijskih majstora (1228-1233), a najznačajnije freske su i najmlađe (1309-1316) i nalaze se u glavnom delu crkve (Veliki praznici, scene iz života Hrista, stojeće svetiteljske figure i njihova poprsja). Vredan ansambl čine freske na zidovima prolaza ispod kule zvonika gde su pored Božićne himne i četrdeset mučenika sevastijanskih naslikani sv.Petar i sv.Pavle, kao i portreti Stefana Prvovenčanog i sina Radoslava sa darovnom poveljom. Autori ovih fresaka su majstori poznate slikarske radionice kralja Milutina.
Od nekadašnje bogate riznice manastira Žiče gotovo da ništa nije sačuvano osim relikvije desnice sv. Jovana Preteče okovane srebrom, koju je u manastir doneo sv. Sava, a danas se čuva u katedrali sv. Marije u Sijeni i dela srebrom okovanog časnog krsta iz 13. veka koji se čuva u katedrali grada Pijence, takođe u Italiji.
Crkva sv. Petra i Pavla nalazi se istočno od glavne crkve. Potiče iz 14. veka, jednostavne je arhitekture–jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom na istočnoj strani. Ozidana je kamenom i opekom. Obnovljena je u 18. veku.
_______________________________________________________________
 
Sopoćani (XIII vek) kod Novog Pazara
   
Kao zadužbina kralja Uroša I (1242-1276) Sopoćani su nastali najverovatnije između 1263. i 1268. godine. Od nekada većeg manastirskog kompleksa koji je sačinjavalo više građevina (trpezarija, konaci i sl.) do danas je očuvana crkva sv. Trojice, čiji je sadašnji izgled plod delimične obnove iz vremena 1926-1929. godine. Crkva je, naime, jednim delom srušsena krajem XVII veka u događanjima pred veliku seobu Srba, da bi skoro dva i po veka freske, izuzetne lepote i vrednosti, čudesno odolevale kiši, mrazu, vetrovima i suncu. Po arhitektonskoj zamisli crkva pripada klasičnim rešenjima Raške graditeljske škole. U osnovi je jednobrodna građevina koja se na istoku završava polukružnom apsidom širine broda. Južno i severno od apside su pravougaone prostorije đakonikona i prskomidije.
 
Centrali prostor na bočnim stranama proširen je dvema pravougaonim pevnicama, a na zapadnoj strani podignuta je prostrana priprata sa dve bočne kapele. Nad središnjim delom hrama uzdiže se cilindricna kupola sa osam prozora, koja je postavljena na kubičnom postolju
Svojim spoljašnjim izgledom crkva se unekoliko razlikuje od ranijih hramova Raške skole, posto ostavlja utisak trobrodne bazilike. Ovakvom izgledu doprinele su intervencije u XIV veku, kada su zatvoreni prostori između pevnica i kapela priprate nad kojima je bio samo svod. Krajem XII veka dograđena je na zapadnoj strani velika otvorena spoljna priprata sa visokom trospratnom kulom - zvonikom. Pravougaonog oblika sa svodnom konstrukcijom koju su nosili stupci i dva slobodna stuba međusobno povezanim lukovima, priprata je danas u ruševinama.
Crkva je zidana tesanom sigom sa elementima koji ukazuju na romasnki nacin građenja. Tom uverenju doprinosi nacin obrade fasade, prozora, portala i drugi elementi. Skromnu plastičnu dekoraciju crkve sačinjavaju frizovi arkadica na malim konzolama koje se nalaze u potkrovlju kubeta, na zapadnoj fasadi i na istočnoj strani bočnih brodova, kao i ukrasi od venaca u stuku nad pilastrima u naosu i oko portala izmedju priprate i naosa.
U unutrašnjosti crkve, stroge i jednostavne arhitekture, sačuvana je neobično zanimljiva i dragocena galerija srpskog zidnog slikarstva u kome se monumentalni stil XIII veka razvio do vrhunca. Freske u naosu i oltaru po svojim umetničkim vrednostima i stilskim osobenostima spadaju među najznacajnija ostvarenja svoga vremena u Evropi.
Tematski i ikonografski sopoćanske freske u naosu i oltarskom prostoru drže se utvrđenih obrazaca vizantijske umetnosti XIII veka. Raspored scena i figura teče u znaku logicnog i jasnog ilustrovanja jevanđeoski tekstova bez težnji za narativnoscu. Zasnovane na jednostavnom i sažetom prikazu velikih praznika, odabranih događaja iz Hristovog zivota i pojedinačnih figura svetitelja, freske u centralnom delu hrama teze ka monumentalnosti i koherentonsti izraza, proisteklom iz duboke privrženosti idealima neprolazne i večite anticke lepote. Izlazeći iz okvira stroge religioznosti, sopoćanske zidne slike iskazuju likovnu i filozofsku suštinu koja se identifikuje sa univerzalonosću poruka. Jedinstvenom svih ikonografskih, stilskih i umetničkih shvatanja čine jedno slojevito i bezmerno snažno sazvučje u kome se konkretno svodi ka opštem i sve utapa u jednu neverovatnu harmoniju oblika. Identičan slučaj je sa freskama u oltarskom prostoru koje prikazuju uobičajene teme (Pričešće apostola, Poklonjenje agnecu, Silazak sv. Duha, scene iz Hristovog zivota) i koje pokazuju visok stepen ujednačenosti po stilskom shvatanju sa celinom ansambla u naousu. Izuzetno daroviti sopoćanski majstor sa svojim pomoćnicima ostvario je delo vanredne snage i sugestivnosti, koje jos nigde nije ponovljeno u potonjim vizantijskim i srpskim slikarskim ostvarenjima.
Slikarstvo priprate sa temama vaseljenskih sabora, Pričom o starozavetnom Josifu, Stabla Jesejevog i Strašnog suda, zatim sa figurama monaha i pustinožitelja i, najzad, sa dve kompozicije iz srpske istorije: porodica ktitora i scena smrti Ane Dandolo - majke kralja Urosa I, ne sadrži kvalitete fresaka u naosu i oltarskom prostoru. Isto tako, freske u južnoj kapeli, dosta bliske po shvatanju sa zidnim slikama najboljeg majstora, ne dostižu njene vrednosti, kao što ni dekoracije u severnoj kapeli, proskomidiji i đakonikonu ne uspevaju da se približe jedinstvenoj i neponovljivoj lepoti figura i scena u centralnom delu hrama, gde dominira monumentalna i himnička kompozicija "Uspenje Bogorodice". Medjutim, za sagledavanje daljeg razvoga srpskog slikarstva ove freske imaju veliki znacaj.
Izmedju 1342. i 1345. godine nastale su freske u spoljnoj priprati i kapelama sv. Nikole i sv. Djordja Nijedan od ovih ansamabala nije ni izdaleka bio na nivou političke i ekonomske moći svog vremena niti na visini sjajnih i bogatim umetničkih iskustava prošlih vremena.
_______________________________________________________________
 
Đurđevi stupovi (XII vek) kod Novog Pazara
   
Na kupastom uzvišenju udaljenom oko 4 km zapadno od Novog Pazara nalazi se manastir Đurdjevi stupovi, koji ima izuzetno mesto u istoriji arhitekture XII veka. Manastir je osnovao Stefan Nemanja u vremenu odmah posle bitke kod Pantina 1168. godine. Prema podacima iz nedavno pronađenog natpisa, crkva sv. Djordja, kao glavni objekat manastira, sagradjena je 1170/1171. godine. Iz sačuvanih dokumenata saznaje se da je manastir tokom srednjeg veka uživao veliki ugled.
Manastir je napušten krajem XVII veka za vreme autrijsko-turskih ratova kada su neke manastirske zgrade stradale u požaru. Prilikom građenja Novopazarske tvrđave u XVIII veku upotrebljavan je kamen sa Djurdjevih stupova, ali je zauzimanjem crkvenih vlasti upotreba kamena u ove svrhe obustavljena.
 
U XIX veku, prema svedočenju putopisaca i hroničara, glavna crkva je bila u velikoj meri porušena. Veća razaranja crkva je doživela 1912. u borbama za oslobodjenje Novog Pazara od Turaka i 1941. kada su manastir i crkva korišćeni kao majdak za izgradnju nemačkih utvrđenja.
Na osnovu očuvane dokumentacije i podataka do kojih se doslo istraživanjem, Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, po projektu arh. Jovana Neškovića, izvršio je delimičnu obnovu crkve sv. Djordja i obimne arheoloske i konzervatorske radove u kompleksu.
Po nekim odlikama arhitektura crkve predstavlja jedinstveno rešenje u srpskoj arhitekturi srednjeg veka. Iako je po osnovnoj arhitektonskoj i konstruktivnoj zamisli vrlo bliska starijoj Nemanjinoj zaduzbini - crkvi sv. Nikole u Kuršumliji, crkva sv. Djordja sadrzi dosta originalno i samosvojno rešenje. To je jednobrodna gradjevina, ciji je unutrasnji porostor podeljen na oltarski deo, centralna gradjevina pri cemu je prostor sa kupolom dobio dominantan značaj. Oltarski prostor ima trodelnu apsidu, a centralni pravouaoni prostor sa severne i južne strane je proširen vestibilima. Pripratu, zasvedenu poluobličastim svodom, sa severne i južne strane, flanirale su dve viske kule (stupovi - po kojima su Djurdjevi stupovi i dobili ime), koji su na snazno razvijenom kupolom cinile skladnu ravnotezu.
Unutrasnji zidovi crkve ukrašeni su freskama oko 1175. godine, koje su očuvane samo u fragmentima. Jedan deo fresaka prenesen je u Narodni muzje u Beogradu. Tematika i raspored fresaka, uglavnom odražavaju iskustva vremena u kome su nastale. Živopis je rad dobrih carigradskih majstora sa razvijenim osećanjem za ravnotežu i usladjenost masa i bojenih povrsina, koji se stilski vezuje za nesto starije freske u Nerezima kod Skoplja i Baskovu u Bugarskoj. Zidno slikarstvo crkve sv. Djordja je redak primer smišljeno koncipirane i dosledno sprovedene ideje unutrašnje dekoracije u punom skladu sa postojećim arhitektonskim okvirom hrama.
Jako nastradale freske iz 1282/1283. godine u priprati crkve, cije je slikanje platio kralj Dragutin, delo su istih majstora koji su ukrasili kapelu. Uz ilovne i ikonografske vrednosti fresaka u priprati, osobiti istorijski znacaj imaju zidne dekoracije u kapeli. Pored portreta Stefana Njemanje, Stefana Prvovencanog, kralja Urosa I, kraljice Jelene, kralja Dragutina sa sinom Vladislavom i zenom Katelinom, kralja Milutina i njegove zene Jelene, isticu se freske cetiri srpska drzavna sabora na kojima su donete znacajne odluke.Autori ovih fresaka poreklom Grci, daroviti su majstori koji su izrazite pristalice zrelog plastičnog stila XIII veka.
_______________________________________________________________
 
Gradac (XIII vek) kod Raške
   
Manastir Gradac leži na uzdignutoj zaravni iznad Gradačke reke, na obodu šumovitih padina Golije. Udaljen je 21km severozapadno od Raške i 12,5km zapadno od Brvenika i Ibarskog puta. Tačna godina gradnje manastira nije poznata. Smatra se da je završen u poslednjoj četvrtini 13. veka. Zadužbina je Jelene Anžujske. Građena je u tradiciji raške škole.
Manastir je za vreme turske vladavine uglavnom bio bez monaha, a zatim i bez krovnog pokrivača na crkvi koji je odnet. 1910. je postavljen zaštitni krov na manastirsku crkvu, tokom 1963-1975. izvršena je potpuna rekonstrukcija glavne crkve, unutrašnjost hrama je bila u velikoj meri sačuvana. Od 1982. je počela izgradnja konaka i manastir je ponovo oživeo, tadašnji iguman bio je shiarhimandrit Julijan Knežević (1918-2001). Manastir je ženski, sadašnja igumanija je Efimija a duhovnik monaškog sestrinstva otac Vitalije.
 
Za saobraćajni položaj manastira od prvenstvenog značaja je Ibarska magistrala, odnosno put Beograd-Kraljevo-Raška-Kosovska Mitrovica-Priština-Skoplje, od koga se kod Brvenika odvaja asfaltni put i vodi uz dolinu reke Brvenice do sela i manastira Gradac, u dužini od oko 12,5 km. Kod Biljanovca se od Ibarske magistrale odvaja regionalni put koji, preko Jošaničke Banje, jednim svojim krakom vodi za Kopaonik (Suvo Rudište), a drugim za Aleksandrovac i Kruševac. Pored manastira prolazi regionalni put Brvenik - Biser Voda. Ovaj put prema zapadu vodi ka Ivanjici, dok se u Kruševici odvaja pravac prema Rudnom i Studenici. Selo Gradac je, takođe, lokalnim putevima dobro povezano sa susednim selima.
Manastir Gradac se nalazi u golijskoj turističkoj regiji, a u blizini je turističkog centra Kopaonik (od Suvog Rudišta udaljen je oko 50 km). On predstavlja komplementarnu turističku vrednost planine Golije, a ujedno predstavlja i dopunu turističke ponude Kopaonika. Blizina Kopaonika je značajna zbog toga što on u turističkoj sezoni predstavlja značajno ishodište izletnika. Značajna je i blizina Jošaničke Banje u odnosu na koju manastir Gradac predstavlja komplementarnu turističku vrednost. Jošanička Banja je udaljena od manastira oko 30 km. Za turistički položaj manastira Gradac od značaja je i njegova pripadnost ibarskoj kulturno-turističkoj zoni, u kojoj se osim njega nalaze i manastiri: Žiča, Studenica, Stara Pavlica, Nova Pavlica i Banjska. Tu su još i tvrđave: Maglič, Brvenik i Zvečan. Na ovu zonu se nastavlja kulturno-turistička zona doline Raške.
_______________________________________________________________
 
Pavlica (XIV vek) kod Raške
 
   
Selo Pavlica nalazi se na padinama Kopaonika, tamo gde se od davnina kopala ruda, a u srednjem veku pripadalo je Brveničkoj župi, koja je bila jedan od najznačajnijih trgovačkih i rudarskih centara srpske države. Dubrovčani i Kotorani još u trinaestom veku imali su ovde svoja ‘’pretstavništva’’. Peraunik (Brvenik) i Palavica (Pavlica) važili su u to vreme za značajna mesta potkopaoničke oblasti. Utvrđeni grad Brvenik, sa gradom Magličem bio je brana neprijateljima koji su uz Ibar pokušavali da dopru do centralnih oblasti. Zahvaljujući rudarstvu i trgovinskim poslovima ovaj kraj je bio veoma gusto naseljen. Bogati rudnik Koporiće i trgovački centri Brvenik i Ostraće bili su centri ovog Majdana, kako se kraj tada nazivao. Potvrdu ćete naći i u narodnoj pesmi o Musiću Stefanu, koja za ovog kosovskog junaka kaže da je ‘’iz Majdana čisto srebrnoga’’
 
O tim vremenima svedoče ostaci brveničkog utvrđenja i crkve Svetog Nikole, o kojima Knic sa oduševljenjem govori opisujući svoj dramatični prelazak preko Ibra, na putu za Jošaničku banju i Kopaonik.
Istorija ovoga kraja vezana je za braću Musiće, njihovog oca Musu i majku Draganu, sestru kneza Lazara. Musa, kako je zapisano, čelnik cara Dušana, trampio je po odobrenju cara Uroša, godine 1363, Zvečan i Zvečansku župu za Brveničku župu i Brvenik. Pri toj razmeni dobio je pored ostalih sela i zaseoka i ‘’Pavlea crkv i zaselak Orah’’. I danas u Pavlici postoji zaseok Orah, a pomenuta crkva je najverovatnije današnja Stara Pavlica, čiji se ostaci uzdižu na visu iznad Ibra i mogu se videti sa pomenutog puta.
Stara Pavlica, crkva iz prednemanjićkog doba pominje se i u delu ,,Kraljevstvo Slovena’’ Mavro Orbina, gde se govori o zarobljavanju Nikole Altomanovića, u Užicu 1373. godine. Pretpostavlja se da je Altomanović bio skriven u tada muški manastir Staru Pavlicu. Slični podaci mogu se naći i u nekim drugim srpskim letopisima. Poslednji put čelnik Musa pominje se desetak godina posle ovog događaja, pri dodeli poklona manastiru Sveti Pantelejmon na Svetoj gori.
Ostaci manastira Stara Pavlica, bez obzira sa koje strane ih gledate deluju impresivno, smešteni na vrhu stene, stremeći u visine, kao da opominju i govore o minulim vremenima i svedoče o srednjovekovnim borbama i trvenjima, ali i o poslednjem uništavanju svega što je vredno u ovom kraju raketama za koje se nije znalo odakle dolaze i ko ih šalje.
Sve što je ostalo od ovog ,,manastira na steni’’ sada je konzervirano i sačuvano od propadanja, a tek kada stanete pred vrata ove crkve i pogledate na sve četiri strane, možete da shvatite zašto je ona baš tu, na ovom mestu, odakle vam se oko ne može odvojiti od pogleda prema zatalasanim bregovima, dolini Ibra ili visovima Kopaonika.
_______________________________________________________________